Thử việc: quyền lợi theo luật và kế hoạch cho 60 ngày đầu

Một thư mời làm việc (offer) cho vị trí kế toán ghi: "Thử việc 3 tháng, hưởng 70% lương chính thức." Nhiều ứng viên đồng ý ngay vì vừa nhận được việc. Tuy nhiên, mức 70% thấp hơn mức Bộ luật Lao động 2019 cho phép đối với mọi vị trí, và trừ trường hợp được tuyển làm người quản lý doanh nghiệp, ba tháng cũng vượt quá thời gian thử việc tối đa.

Thử việc là giai đoạn người lao động dễ chịu thiệt nhất vì ngại đặt câu hỏi. Bài viết này tóm tắt các quy định pháp luật, những điểm nên làm rõ trước ngày đầu tiên và cách làm việc trong 60 ngày đầu để buổi đánh giá không có điều bất ngờ.

Quy định pháp luật về thử việc

Các quy định chính nằm tại Điều 24 đến Điều 27 Bộ luật Lao động 2019 (Luật số 45/2019/QH14). Với từng trường hợp cụ thể, nên đọc nguyên văn trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc tham khảo ý kiến người có chuyên môn.

Hình thức thỏa thuận (Điều 24)

Việc thử việc có thể được ghi ngay trong hợp đồng lao động, hoặc hai bên ký một hợp đồng thử việc riêng. Nội dung cần có thời gian thử việc, công việc, mức lương và các điều kiện làm việc. Không áp dụng thử việc đối với hợp đồng lao động có thời hạn dưới 1 tháng.

Điều quan trọng là thỏa thuận phải được lập thành văn bản. Một lời hứa miệng như "thử việc xong sẽ ký hợp đồng" rất khó làm căn cứ nếu xảy ra tranh chấp.

Thời gian thử việc tối đa (Điều 25)

Mỗi công việc chỉ được thử việc một lần, và thời gian thử việc không được quá:

• 180 ngày đối với công việc của người quản lý doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.
• 60 ngày đối với công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên.
• 30 ngày đối với công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ.
• 6 ngày làm việc đối với công việc khác.

Có hai điểm thường bị hiểu sai. Thứ nhất, mức 180 ngày áp dụng cho người quản lý doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp, như giám đốc hay thành viên hội đồng quản trị, không áp dụng cho mọi chức danh có chữ "trưởng"; một trưởng nhóm bán hàng được đề nghị thử việc sáu tháng nên hỏi rõ căn cứ. Thứ hai, vì mỗi công việc chỉ được thử việc một lần, đề nghị "gia hạn thử việc" cho cùng vị trí cần được xem xét kỹ trước khi đồng ý.

Trở lại ví dụ ở đầu bài: vị trí kế toán yêu cầu trình độ cao đẳng trở lên thì thời gian thử việc tối đa là 60 ngày, không phải ba tháng.

Lương thử việc (Điều 26)

Tiền lương trong thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận, nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Cách tính đơn giản: lấy lương chính thức nhân với 0,85.

Ví dụ, với lương chính thức 15 triệu đồng mỗi tháng, lương thử việc tối thiểu là 12,75 triệu đồng. Mức 70% trong thư mời ở đầu bài, tương đương 10,5 triệu đồng, thấp hơn mức luật cho phép. Do đó, thư mời cần ghi rõ cả hai con số; nếu chỉ có một con số, người lao động không có căn cứ để kiểm tra.

Khi kết thúc thử việc (Điều 27)

Khi hết thời gian thử việc, công ty phải thông báo kết quả cho người lao động. Nếu đạt, hai bên tiếp tục thực hiện hợp đồng lao động đã ký (nếu thử việc được ghi trong hợp đồng lao động), hoặc ký hợp đồng lao động (nếu trước đó chỉ ký hợp đồng thử việc). Nếu không đạt, hợp đồng chấm dứt.

Trong thời gian thử việc, mỗi bên đều có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Như vậy, công ty có thể chấm dứt thử việc bất cứ lúc nào, và người lao động cũng có quyền tương tự.

Những điểm cần làm rõ trước ngày đầu tiên

Đặt câu hỏi ở giai đoạn này dễ hơn nhiều so với khi đã bắt đầu đi làm. Các điểm cần làm rõ gồm:

• Thời gian thử việc bao nhiêu ngày, ngày bắt đầu và ngày kết thúc.
• Lương thử việc và lương chính thức là gross hay net, phụ cấp nào được áp dụng ngay trong thời gian thử việc.
• Thử việc được ghi trong hợp đồng lao động hay ký hợp đồng thử việc riêng. Nên xin bản hợp đồng để đọc trước và giữ một bản đã ký.
• Có đóng bảo hiểm trong thời gian thử việc hay không, và mức lương đóng bảo hiểm sau thử việc là bao nhiêu. Vấn đề này phụ thuộc vào hình thức thỏa thuận và quy định hiện hành; nếu chưa rõ, nên đối chiếu với thông tin chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội.
• Ai đánh giá kết quả thử việc, dựa trên tiêu chí nào và buổi đánh giá diễn ra khi nào.

Một email ngắn như sau là đủ lịch sự:

Kính gửi chị Phương,

Tôi xin cảm ơn chị đã gửi thư mời làm việc. Trước khi xác nhận, tôi muốn hỏi thêm ba điểm: thời gian thử việc cụ thể là bao nhiêu ngày, mức lương chính thức sau thử việc là bao nhiêu, và kết quả thử việc được đánh giá theo tiêu chí nào.

Tôi mong sớm được làm việc cùng công ty.

Trân trọng,

[Họ và tên]

Nếu theo dõi ứng tuyển trên MyViec, khi chuyển mục sang "Được mời nhận việc", nên lưu câu trả lời của HR vào phần ghi chú để đối chiếu khi nhận hợp đồng.

Dấu hiệu cần dừng lại

Theo Điều 17 Bộ luật Lao động 2019, công ty không được giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và không được yêu cầu người lao động đặt cọc bằng tiền hoặc tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Nếu được yêu cầu nộp tiền đặt cọc hoặc để công ty giữ bản gốc bằng cấp, người lao động nên dừng lại. Các khoản thu trước khi đi làm như tiền đồng phục hay phí đào tạo cũng cần được hỏi rõ trước khi chuyển tiền. Các dấu hiệu khác được trình bày trong bài Nhận diện tin tuyển dụng lừa đảo.

60 ngày đầu: kế hoạch theo từng giai đoạn

Thử việc thường gặp trục trặc vì người mới không nắm được kỳ vọng của người đánh giá. Kế hoạch dưới đây chia 60 ngày thành ba giai đoạn; nếu thời gian thử việc ngắn hơn, có thể rút gọn theo tỷ lệ tương ứng.

Tuần 1–2: Nắm rõ kỳ vọng và cách vận hành

Ngay trong tuần đầu tiên, nên đề nghị quản lý trực tiếp dành 20 phút trao đổi và đặt câu hỏi:

Sau hai tháng, những kết quả nào sẽ cho anh thấy tôi đang làm tốt công việc này?

Nên ghi lại câu trả lời và xác nhận bằng email. Anh Phúc (nhân vật minh họa), nhân viên kinh doanh khách hàng doanh nghiệp, nhận được ba kỳ vọng: nắm vững danh mục sản phẩm, tiếp quản nhóm khách hàng của người tiền nhiệm và tự hoàn tất những đơn hàng đầu tiên.

Hai tuần đầu cũng là thời gian tìm hiểu con người và quy trình: ai phê duyệt chi phí, báo cáo gửi cho ai, công cụ nào đang được sử dụng. Nên ghi chép đầy đủ để không phải hỏi lại cùng một câu, và chưa nên vội đánh giá cách làm hiện có khi chưa hiểu bối cảnh.

Tuần 3–5: Tạo ra một kết quả cụ thể

Nên chọn một việc vừa sức, hữu ích cho nhóm và quản lý nhìn thấy được. Với kế toán, đó có thể là chuẩn hóa tệp đối chiếu đang làm thủ công; với nhân viên chăm sóc khách hàng, đó là xử lý dứt điểm các yêu cầu tồn đọng; với lập trình viên, đó là sửa một lỗi người dùng phản ánh từ lâu.

Vào khoảng giữa thời gian thử việc, nên chủ động xin nhận xét thay vì chờ đến buổi đánh giá:

Tôi đã làm việc được bốn tuần. Theo anh, trong tháng còn lại tôi nên tập trung hơn vào điều gì?

Tuần 6–8: Chuẩn bị cho buổi đánh giá

Không nên để kết quả đánh giá phụ thuộc vào trí nhớ của người khác. Khoảng một tuần trước buổi đánh giá, hãy viết bản tóm tắt đối chiếu từng kỳ vọng đã thống nhất từ tuần đầu với những việc đã thực hiện:

Kỳ vọng: tiếp quản nhóm khách hàng cũ. Đã thực hiện: gặp hoặc gọi điện cho toàn bộ khách hàng trong danh sách, cập nhật thông tin liên hệ, chuyển hai khách hàng sang người phụ trách phù hợp hơn theo khu vực.

Việc đang thực hiện và kế hoạch tháng tới: hoàn tất hai đơn hàng đang ở bước báo giá.

Bản tóm tắt nên được gửi cho quản lý trước buổi gặp. Ngoài ra, không nên liên tục làm thêm giờ nhằm chứng tỏ năng lực, vì điều này dễ dẫn đến kiệt sức đúng vào giai đoạn đánh giá.

Khi thử việc không thuận lợi

Nếu tiêu chí đánh giá liên tục thay đổi, nên trao đổi trực tiếp với quản lý và ghi lại câu trả lời. Nếu nhận kết quả không đạt, người lao động nên đề nghị công ty nêu cụ thể những điểm chưa đạt và thông báo bằng văn bản. Người lao động vẫn được trả lương cho những ngày đã làm theo mức đã thỏa thuận.

Nếu người lao động nhận thấy công việc không phù hợp, luật cho phép người lao động dừng thử việc mà không cần báo trước. Dù vậy, thông báo sớm vài ngày và bàn giao công việc đang làm vẫn để lại ấn tượng tốt hơn.

Việc cần làm hôm nay

• Đọc lại thư mời: lấy lương chính thức nhân với 0,85 để tính lương thử việc tối thiểu, và đối chiếu thời gian thử việc với nhóm công việc tương ứng.
• Gửi email hỏi những điểm còn thiếu trong danh sách trên trước khi xác nhận nhận việc.
• Soạn sẵn câu hỏi về kỳ vọng để trao đổi với quản lý trong tuần đầu tiên.
• Đặt lịch nhắc vào giữa kỳ thử việc để xin nhận xét, và ghi lại kết quả công việc hằng tuần làm tư liệu cho buổi đánh giá.